است و اگر لازم باشد حجيّت قطع و يقين را با دليل يقينى ديگرى بشناسيم ، اين امر موجب دور يا تسلسل مىشود . آرى ! اگر منظور از حجيّت عقل ، عقل ظنّى نه قطعى بوده باشد آن نياز به يك دليل قطعى و يقينى دارد ، مثلًا اگر كسى قياس ظنى يا استحسان و مانند آنها را حجّت بداند بايد حجيّت آن را با يك دليل قطعى ثابت كند . ايرادها بر حجيّت دليل عقل : با توجّه به آنچه گفته شد تصور اين است كه كسى بر حجيّت دليل عقل به آن صورت كه گفتيم خرده نگيرد ، در عين حال جمعى از اخباريين بر آن خرده گرفته‌اند و خواهيم ديد كه تمام ايردهاى آنها به سبب عدم توجّه به محدودهء بحث است . اهمّ ايرادهاى آنها به شرح زير است : 1 . نتيجهء دخالت دادن عقل در استنباط ، حجيّت قياس و استحسان و امثال آن خواهد بود و اين يكى از مذمت‌هاى اخبارىها نسبت به اصوليين است ، خصوصاً با توجّه به اين كه برخى از اهل سنّت در هنگام بيان ادلّهء چهارگانه ، دليل چهارم را قياس و استحسان ذكر مىكنند . از اينجا معلوم مىشود كه اگر نگوييم تنها ثمره دليل عقل در نظر آنان اثبات حجيّت قياس است ، لااقل از مهم‌ترين ثمرات آن خواهد بود . جواب اين ايراد روشن است زيرا قياس و استحسان كه اصوليين ما اتّفاق نظر بر عدم حجيّت آن دارند از ادلّهء ظنّى مىباشد و از محل بحث خارج است . 2 . استدلالات عقلى دو گونه است : برخى به موادّ حسّى يا قريب به حس منتهى مىشود ، مانند مسائل هندسه و رياضى . در اين قسم ، خطا راه ندارد و اصولًا اين گونه مسائل جاى اختلاف ميان دانشمندان نيست ، زيرا خطاى در فكر يا از جهت « مادّه » است يا از جهت « صورت » و در اين گونه قضايا خطا از جهت موادّ واقع نمىشود ، زيرا مادّه اين قضايا به حسّ نزديك‌اند و نيز خطا از جهت صُوَر واقع نمىشود زيرا شناخت صور در اين قضايا ، از امور واضح در پيشگاه ذهن مستقيم دانشمندان است . ولى برخى از مواد ، در مسائل عقلى از حسّ بسيار دور است . مانند مسائل حكمت طبيعى و حكمت الهى و مانند مسائل علم اصول فقه و مسائل فقهى عقلى . در اين گونه مسائل نمىشود به عقل تكيه كرد و از طريق منطق ، صحت آن را اثبات نمود زيرا علم منطق فقط نگه دارندهء ذهن از خطا در صورت است نه در مادّه و فرض اين است كه موادّ اين قضايا از احساس به دور است به همين جهت است كه در اين گونه قضايا اختلافات فراوانى بين خود دانشمندان مشاهده مىشود و اگر گفته شود كه در شرعيات و ادلّهء نقليّه نيز اختلافات فراوانى وجود دارد جوابش اين است كه وجود اختلاف در مسائل